BILANS AZOTU BRUTTO AGROŚRODOWISKOWY WSKAŹNIK ODDZIAŁYWANIA ROLNICTWA NA ŚRODOWISKO

Dostępność: na wyczerpaniu
Wysyłka w: 3 dni
Cena: 35,00 zł 35.00
ilość szt.
dodaj do przechowalni

Opis

 Wstęp

Rolnictwo, tak jak wiele innych gałęzi gospodarki, ulega ciągłym przemianom ekonomicznym i strukturalnym, które inicjują procesy dostosowawcze do zmie­niających się warunków gospodarowania. Każda gwałtowna zmiana wymusza po­dejmowanie decyzji i działań przywracających pożądany stan swoistej równowagi ekonomicznej (Józwiak 2013). Zmiany te oddziałują także na poziom intensywności i strukturę produkcji rolniczej oraz na stan środowiska. Taka sytuacja miała miej­sce na początku lat 90., w czasie tzw. transformacji ustrojowej, następnie po roku 2002 wraz z rozpoczęciem funkcjonowania Specjalnego Przedakcesyjnego Progra­mu na Rzecz Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich (SAPARD; ang. Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development), a także po uzyska­niu przez Polskę członkostwa we Wspólnocie Europejskiej (WE) (Bułkowska 2011, Chmurzyńska 2011). Przystąpienie Polski do WE postawiło nowe wyzwania przed ochroną środowiska na obszarach wiejskich dotyczących prawidłowego prowadze­nia działalności produkcyjnej (Oszmiańska i Mielcarek 2006). Zasady Wspólnej Po­lityki Rolnej (WPR; ang. Common Agricultural Policy) i powszechnie akceptowane priorytety rozwoju, takie jak: zrównoważony rozwój, konkurencyjność, ogranicze­nie emisji i zmniejszenie pochodzących z rolnictwa zagrożeń dla środowiska, są wyznacznikami nowego spojrzenia na problemy szeroko pojętej gospodarki nawo­zowej.

We współczesnym rolnictwie postindustrialnym coraz większego znaczenia nabierają jego funkcje użyteczności społecznej (będące odzwierciedleniem relacji zachodzących pomiędzy wartością środowiska, jako dobra publicznego, a warto­ścią prowadzonej w tym środowisku produkcji rolniczej) (Fotyma i in. 2010, Zegar 2014). Wynika to z faktu znaczącej ingerencji człowieka w naturalny obieg skład­ników pokarmowych, co stwarza potencjalne zagrożenia dla równowagi ekosyste­mów. O całkowicie zamkniętym obiegu można mówić tylko w naturalnych eko­systemach, z których nie zbiera się żadnej masy roślinnej. W rolnictwie ubytek składników nawozowych zabieranych z pola wraz z plonami roślin musi być wy­równany w dostarczanych nawozach naturalnych i mineralnych. W celu zachowania tej równowagi konieczna jest optymalizacja wykorzystania składników pokarmo­wych w gospodarstwie, co oznacza rozeznanie i kontrolę ich dopływu oraz odpływu (Davis 1996). Efekty prowadzonej działalności rolniczej ujawniają się w mierzalny sposób w zmianie wskaźników żyzności gleby oraz w składzie wód gruntowych czy jakości powietrza, wywierając tym samym wpływ na zmiany efektywności środowi­skowej będącej ważnym wyznacznikiem konkurencyjności (Bieńkowski i in. 2013). Takie podejście przyczyniło się do upowszechnienia koncepcji rolnictwa zrównowa­żonego. W szerszym ujęciu jest ona również określana jako ekorozwój czy rozwój trwały (Duer i Fotyma 1995). Jak twierdzi Zegar (2014), trzeba jednak rozróżniać pojęcie rolnictwa zrównoważonego, w ujęciu statycznym opisujące pewien stan, od pojęcia zrównoważonego rozwoju rolnictwa, w którym chodzi o postęp i dynamikęzmian w pożądanym kierunku. Realizację koncepcji rozwoju trwałego można rozpa­trywać zarówno w ujęciu globalnym (kraj, region), jak i w odniesieniu do pojedyn­czego gospodarstwa lub nawet pola uprawnego. Zgodnie z nią osiąganie dochodu rolniczego w gospodarstwach porównywalnego z dochodami innych grup zawodo­wych powinno odbywać się przy zachowaniu walorów środowiska przyrodniczego dla przyszłych pokoleń (Vereijken 1997, Baum 2006).

Cele dotyczące ograniczenia zagrożeń środowiskowych powodowanych przez rolnictwo, z podkreśleniem jego funkcji użyteczności społecznej (Zegar 2014), zna­lazły także wyraz w regulacjach prawnych, takich jak: Agenda 2000, dyrektywa azotanowa (dyrektywa 91/676/EEC) dotycząca głównie obszarów szczególnie na­rażonych na zanieczyszczenia związkami azotu pochodzącymi ze źródeł rolniczych (OSN) (Dobre praktyki... 2015), Ustawa o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 147, poz. 1033, 2007)) oraz Zasada wzajemnej zgodności (cross-compliance) (2012) – w zakresie dotyczącym dobrostanu i zdrowia zwierząt, bezpieczeństwa pasz i żyw­ności, przechowywania i stosowania nawozów naturalnych (w Obszarach A, B i C). Wprowadzane sukcesywnie przez ustawodawstwo krajowe regulacje bezpośrednio nie ograniczają intensyfikacji produkcji, ale nakazują uwzględniać ochronę zasobów naturalnych środowiska.

Środowiskowe skutki intensywnej produkcji rolniczej ujawniają się w mierzalny sposób w zmianie wskaźników żyzności gleby oraz w składzie wód gruntowych czy jakości powietrza (Sapek i in. 1998, Fotyma i in. 2009a). Do oceny oddziaływa­nia rolnictwa na środowisko stosowane są różne metody i modele w zależności od poziomu zastosowania i potrzeb odbiorców. Na poziomie gospodarstw należy wy­mienić m.in. Model Oceny Stopnia Zrównoważenia (RISE; ang. Response-Inducing Sustainability Evaluation) (Häni i in. 2003, Boller i in. 2004), a w szerokim ujęciu globalnym, w tym głównie ekonomicznym, Sektorowy Model Częściowej Równo­wagi Oceny Wspólnej Polityki Rolnej (CAPRI; ang. Common Agricultural Policy Regionalised Impact Analysis) (Britz i Witzke 2014).

W Polsce od wielu lat jedną z metod służących do oceny potencjalnego stanu zagrożenia środowiska jako skutku oddziaływania działalności rolniczej są bilanse składników nawozowych, w tym azotu i fosforu, jako głównych biogenów (Kopiński2006a, Kopiński i Tujaka 2009, Pastuszak i in. 2014). Wynika to z faktu, że związ­ki tych pierwiastków (biogeny) mogą przemieszczać się do wód gruntowych i po­wierzchniowych oraz w przypadku azotu – ulatniać do atmosfery, stanowiąc poten­cjalne zagrożenia środowiskowe (OECD 2004 i 2006). Ich salda świadczą o popraw­ności prowadzonej gospodarki składnikami nawozowymi i w wielu krajach są one jednymi ze wskaźników agrośrodowiskowych, obok zużycia chemicznych środków ochrony roślin oraz energii, stosowanych i wymaganych m.in. przez Europejski Urząd Statystyczny (Eurostat) i Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD; ang. Organisation for Economic Cooperation and Development). Wyniki bilansów składników nawozowych informują o ewentualnym wpływie wykazanych nadwyżek na glebę, wody gruntowe i powietrze (Hansen 2000, Faber 2001, OECD2006), a jednocześnie umożliwiają śledzenie ich przepływu w środowisku w czasie procesu produkcji rolniczej (Oenema 1999, Parris 2007, Leip i in. 2011). Polska, jako członek Unii Europejskiej (UE; ang. European Union) i OECD, jest zobligowa­na do prowadzenia prac i analiz umożliwiających sporządzanie bilansu azotu brutto noszącego do roku 2003 nazwę „na powierzchni pola” (ang. soil surface nitrogen balance).

Przyjęcie i stosowanie ujednoliconej metody bilansu azotu brutto, określanego od 2011 r. także budżetem azotu brutto (Kremer 2013), umożliwia dokonywanie ocen i porównań poprawności gospodarowania tym składnikiem oraz określenie skali po­tencjalnego odziaływania działalności rolniczej na środowisko w ujęciu globalnym w skali krajów, zlewni, regionów, miejscowości i poszczególnych gospodarstw oraz pól uprawnych (OECD 2004).

Rolnictwo polskie po akcesji do struktur UE zaczęło funkcjonować w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Jednak, jak twierdzi Poczta (2010), mimo wielu pozy­tywnych zmian w ujęciu sektorowym nie nastąpiła zasadnicza poprawa w zakresie wykorzystania zasobów czynników produkcji i ich nakładów. Warunki kreowane przez WPR stanowiły impuls do przemian strukturalnych, a pośrednim ich skut­kiem jest nasilenie się procesów specjalizacji, koncentracji i polaryzacji produkcji (Ziętara 2005, Kopiński 2013, 2014 i 2015b). Intensywność stosowanych technolo­gii produkcji, obok uwarunkowań przyrodniczych i organizacyjno-ekonomicznych, jest jedną z cech, które różnicują polskie rolnictwo (Krasowicz i Harasim 1998, Kopiński i Krasowicz 2010, Kopiński i Matyka 2016). Z jednej strony funkcjonuje niskonakładowe rolnictwo tradycyjne, w tym prowadzone na tzw. obszarach pro­blemowych (Musiał 2013), z drugiej strony rolnictwo intensywne – wysokotowaro­we, zaawansowane technologicznie, utrzymujące i zwiększające konkurencyjność (Bułkowska 2011, Nosecka i in. 2011). Saldo bilansu azotu brutto jako pochod­na zmian poziomu intensywności i efektywności produkcji rolniczej, mierzonej poziomem nawożenia mineralnego, wielkością obsady zwierząt i plonami roślin, może być bardzo dobrym wskaźnikiem odzwierciedlającym zmiany, jakie zachodzą w polskim rolnictwie, szczególnie w kontekście oddziaływań środowiskowych

 

Spis treści

1. WSTĘP

7

2. CEL PRACY, ŹRÓDŁA MATERIAŁÓW

9

3. OBIEG AZOTU

10

4. METODYKA BILANSU AZOTU BRUTTO

12

5. CHARAKTERYSTYKA SKŁADOWYCH BILANSU AZOTU BRUTTO

14

5.1. NAWOŻENIE MINERALNE AZOTEM

14

5.1.1. Źródła mineralnego nawożenia azotem

14

5.1.2. Zmiany nawożenia azotem w nawozach mineralnych (poziom NUTS-0)

17

5.1.3. Zmiany nawożenia azotem w nawozach mineralnych (poziom NUTS-2)

19

5.2. AZOT W NAWOZACH ORGANICZNYCH (Z WYŁĄCZENIEM NAWOZÓW NATURALNYCH)

22

5.2.1. Źródła organicznego nawożenia azotem

22

5.2.2. Zmiany nawożenia azotem w osadach ściekowych (poziom NUTS-0)

23

5.2.3. Zmiany nawożenia azotem w osadach ściekowych (poziom NUTS-2)

23

5.3. AZOT W NAWOZACH NATURALNYCH

24

5.3.1. Źródła azotu w nawozach naturalnych

24

5.3.2. Zmiany nawożenia azotem w nawozach naturalnych (poziom NUTS-0)

29

5.3.3. Zmiany nawożenia azotem w nawozach naturalnych (poziom NUTS-2)

35

5.4. BIOLOGICZNE WIĄZANIE AZOTU

42

5.4.1. Źródła biologicznego wiązania azotu przez bakterie roślin bobowatych

42

5.4.2. Zmiany biologicznego (symbiotycznego) wiązania azotu (poziom NUTS-0)

43

5.4.3. Zmiany biologicznego (symbiotycznego) wiązania azotu (poziom NUTS-2)

46

5.5. ATMOSFERYCZNY OPAD AZOTU

47

5.5.1. Źródła atmosferycznego opadu azotu

47

5.5.2. Zmiany azotu w opadzie atmosferycznym (poziom NUTS-0)

48

5.5.3. Azot w opadzie atmosferycznym na poziomie NUTS-2

49

5.6. AZOT W MATERIALE SIEWNYM I SADZENIOWYM

50

5.6.1. Źródła azotu w materiale siewnym i sadzeniowym

50

5.6.2. Zmiany azotu w materiale siewnym i sadzeniowym (poziom NUTS-0)

52

5.6.3. Zmiany azotu w materiale siewnym i sadzeniowym (poziom NUTS-2)

53

5.7.AZOT W ZEBRANYCH PRODUKTACH ROŚLINNYCH

54

5.7.1. Azot w zbieranych roślinach uprawowych – źródła odpływu z systemu

54

5.7.2. Zmiany ilościowe azotu w zbieranych roślinach towarowych (poziom NUTS-0)

61

5.7.3. Zmiany ilościowe azotu w zebranych roślinach towarowych (poziom NUTS-2)

6365

5.7.4. Zmiany ilości azotu w roślinach zbieranych na paszę (poziom NUTS-0)

65

5.7.5. Zmiany ilości azotu w roślinach zbieranych na paszę (poziom NUTS-2)

67

5.7.6. Zmiany ilościowe azotu w zbiorach ubocznych roślin (poziom NUTS-0)

69

5.7.7. Zmiany ilościowe azotu w zbiorach ubocznych roślin (poziom NUTS-2)

70

6. WYNIKI BILANSU AZOTU BRUTTO

72

6.1. POZIOM KRAJOWY (NUTS-0) – POLSKA

74

6.1.1. Saldo bilansu azotu brutto i efektywność jego wykorzystania

74

6.1.2. Struktura stron bilansu azotu brutto w Polsce

78

6.2. POZIOM WOJEWÓDZTW (NUTS-2)

82

6.2.1. Saldo bilansu azotu brutto i efektywność jego wykorzystania

82

6.2.2. Struktura bilansu azotu brutto w województwach Polski

88

7. PODSUMOWANIE I WNIOSKI

92

8. LITERATURA

96

8. STRESZCZENIE/SUMMARY

105

 

Informacje dodatkowe

Autor 1 Jerzy Kopiński
Rok wydania 2017
Liczba stron 111
Oprawa Miękka
Wymiary 16.5x23.5 cm
Numer ISBN 978-83-7562-280-5

Opinie o produkcie (0)

do góry
Sklep jest w trybie podglądu
Pokaż pełną wersję strony
Sklep internetowy od home.pl